Nowa Ruda - przewodnik historyczny i turystyczny

NOWA RUDA - przewodnik historyczno turystyczny

Nowa Ruda - zarys dziejów miasta


Dzisiejsza Nowa Ruda powstała w dolinie rzeki Włodzicy i jej dopływów, na obszarze Obniżenia Noworudzkiego pomiędzy Górami Sowimi a Wzgórzami Włodzickimi, na surowym korzeniu, w miejscu przebiegania szlaków handlowych prowadzących z dzisiejszych Czech w kierunku Śląska.
Być może pierwszym jej ośrodkiem była warownia znajdująca się na miejscu dzisiejszego zamku, która miała strzec przejeżdżających tędy karawan kupieckich. Z czasem u jej podnóża zaczęła powstawać osada, zasiedlana przez ludność w czasie kolonizacji niemieckiej, której intensywność przypadła na czasy panowania czeskiego króla Przemysła Ottokara II (1253 - 1278).

Pierwsza, zawarta w najstarszej księdze fundacji miejskiej Kłodzka historyczna wzmianka o grodzie nad Włodzicą pochodzi z roku 1337 i wymienia proboszcza Reynharta, który dokonał darowizny na rzecz kościoła i szpitala ubogich w Kłodzku. Być może osada ta należała już do niejakiego Hannusa Wusthuba, który w 1352 roku odsprzedał dobra noworudzkie przybyłej z pogranicza czesko - łużyckiego rodzinie Donynów. Dokument zawarcia tej transakcji określa sprzedaż "murowanego dworu" i "leżącego przed nim miasteczka", dwóch młynów, łąk, lasów, stawów a także pięciu wiosek: Woliborza, Drogosławia, Jugowa, Ludwikowic i Świerków. Taki kształt dóbr przetrwał jeszcze przez wiele stuleci i był przedmiotem wielu transakcji.

Za Donynów rozwinęło się przede wszystkim tkactwo, sukiennictwo oraz hodowla owiec, które dostarczały surowca do rozwoju tych dziedzin. Świadczą o tym przywileje nadane w 1360 roku oraz statut cechowy sukienników z 1416 roku. W 1404 roku statut cechowy otrzymali szewcy. Z 1434 roku pochodzi pierwsza historyczna wzmianka o istnieniu w rejonie Nowej Rudy kopalni węgla kamiennego.

Ze względu na kształt powstałej osady (od Włodowic wzdłuż rzeki Włodzicy do granic dzisiejszego Drogosławia) miasto nie posiadało murów obronnych, przez co skazane było na niszczycielskie najazdy, m. in. najazdy husytów w latach 1427 - 1429, w czasie których zniszczony został kościół parafialny (na miejscu dzisiejszego kościoła p. w. Św. Krzyża), oraz zginęli bracia Otton III i Henryk II Donynowie, a także miejscowy proboszcz. W 1434 roku, reagując na skargi noworudzkich mieszczan, Henryk III i Wacław III Donynowie nadali im nowe prawo w formie zbioru konkretnych, a jednocześnie szczegółowych przepisów.

Pierwszy noworudzki ratusz Około 1442 roku wytyczono na miejscu obecnego Rynku miejsce targowe i rozpoczęto budowę nowego ratusza, która trwała jeszcze w latach 70-tych XVI wieku. Na początku tego stulecia pojawiły się w mieście pierwsze wyznania protestanckie, do których należały szwenkfeldyzm i anabaptyzm. W II połowie XVI wieku czołowym wyznaniem protestanckim był luteranizm.
Donynowie mieli w swoich rękach dobra noworudzkie do 1472 roku, kiedy to wymarła męska linia tego rodu. Przejął je jeden ze "złotych rycerzy" króla Czech, Jerzego z Podjebradów, Jerzy Stillfried, który poślubił siostrę ostatnich właścicieli, Annę von Donyn oraz zapewnił "utrzymanie i średnie wyposażenie pozostałym siostrom i ich jeszcze żyjącej matce". Stillfriedowie utrzymali dobra noworudzkie jako swoją własność, natomiast już od 1484 roku toczył się spór o sytuację prawną Nowej Rudy, bowiem prawa miejskie nadane były przez Donynów, a nie przez króla Czech. Spór ten zakończył się w 1569 roku, kiedy to cesarz Maksymilian II uznał miejskość miasta nad Włodzicą, ale nie potwierdził tego własnym przywilejem.

Od 1459 roku dobra noworudzkie jako ziemie czeskie weszły w skład utworzonego przez króla Jerzego z Podjebradów Hrabstwa Kłodzkiego, które istniało do 1742 roku.


W 1560 roku Jerzy V i Henryk Stillfriedowie rozpoczęli szerzenie na obszarze Nowej Rudy nauk Marcina Lutra. Zamek w Nowej Rudzie W tym czasie powstał silny ośrodek protestantyzmu, jakim był noworudzki zamek. Nabożeństwa odprawiano w znajdującym się obok niego kościele. Katolicy przenieśli się do wzniesionego jeszcze w 1502 roku kościoła, który w tym czasie otrzymał miano Wniebowzięcia NMP.

Burzliwym okresem dla Nowej Rudy stał się okres wojny trzydziestoletniej, kiedy to właściciel dóbr Bernard Stillfried, podobnie jak większość stanów śląskich, opowiedział się po stronie protestantów i posłał własny oddział na wyprawę do Górnych Łużyc, by powstrzymać wojska saskie i nie dopuścić do kapitulacji Budziszyna. Wyprawa ta dowodzona przez margrabiego z Karniowa Jana Jerzego Hohenzollerna zakończyła się niepowodzeniem. Rycerstwo z Nowej Rudy brało tez udział w tragicznej w skutkach dla Czechów bitwie pod Białą Górą w 1620 roku, wykazując w ten sposób solidarność ze stanami czeskimi.

Rok później miał miejsce najazd wojsk cesarskich na miasto, które przy pomocy oddziałów z Kłodzka się obroniło, jednak najazd wojsk hrabiego Bernarda Thurna z 1622 roku doprowadził je do zniszczenia i splądrowania. Do niewoli zostali wzięci Bernard Stillfried i jego syn, którzy z kłodzkiego więzienia wyszli dopiero po zapłaceniu okupu w wysokości 12 tys. talarów. Ponadto Bernard po utracie w 1625 roku wszystkich lenn dworskich i części własnych jako dotychczasowy protestant przeszedł na katolicyzm i rozpoczął starania o ich odzyskanie.

Tragicznym wydarzeniem dla miasta okazała się epidemia dżumy z 1633 r, w wyniku której zmarło w nim 990 osób. Jeszcze przez dłuższy okres czasu miasto nie mogło podźwignąć się z upadku, a zastój gospodarczy istniał jeszcze prawie do końca i połowy XVIII wieku.

W skład państwa pruskiego weszła Nowa Ruda w 1742 r., kiedy to w czasie I wojny śląskiej król pruski Fryderyk II zajął Śląsk i Ziemię Kłodzką (istnieje wersja, że kupił ją od przyszłego cesarza niemieckiego Karola VII za 400 tys. talarów). Tutejsza szlachta, duchowieństwo i miasta zmuszone zostały do złożenia przysięgi wierności królowi pruskiemu na ręce księcia Leopolda von Anhalt-Dessau, co miało miejsce 20 II 1742 roku. Hołd ten złożyła też ówczesna dziedziczka dóbr noworudzkich Maria Anna Stillfried.
Z kolei jej synowie reprezentowali różne orientacje polityczne. Spadkobiercą po niej został Michał Rajmund, który po ranach odniesionych w bitwie pod Torgau w czasie III wojny śląskiej (1756 - 1763) toczył przede wszystkim spory z radą miejską, zakończone zresztą dla niego niepowodzeniem. Jednocześnie po wielu udanych zakupach dóbr ziemskich stał się właścicielem 1/3 obszaru Ziemi Kłodzkiej. Zamek w Bożkowie Ostatnim z noworudzkich Stillfriedów był Fryderyk August, który wszystkie swoje dobra odstąpił w 1810 roku szwagrowi brata, czyli Antoniemu von Magnisowi, rezydującemu w Bożkowie i od tego czasu Nowa Ruda nie była już siedzibą szlachecką.

W okresie wojen napoleońskich miasto zostało doszczętnie splądrowane przez walczące u boku wojsk francuskich oddziały bawarskie i wirtemberskie. Miało to miejsce w 1807 roku.
Po ogłoszeniu przez Napoleona blokady kontynentalnej zbankrutowało wiele warsztatów włókienniczych. Podupadła gospodarka, a burza deszczowa połączona z powodzią zniszczyła w 1829 roku 90 domostw. Jednocześnie rozpoczęto budowę wielu dróg i mostów, co stworzyło nieco miejsc pracy.

Nowa Ruda - willa Klambdta W 1843 wydawnictwo Wilhelma Wenzela Klambta zaczęło wydawać gazetę "Der Hausfreund", która rok później miała 450, a w 1847r. już 1200 stałych abonentów.

Ponowny kryzys miasto przeszło w okresie Wiosny Ludów, kiedy to wprawdzie zorganizowało uroczystość w teatrze miejskim dla uczczenia zdobyczy rewolucji berlińskiej i zapowiedzianemu zjednoczeniu Niemiec, ale jednocześnie z powodu biedy i panującej drożyzny mieszkańcy wymusili na kupcach sprzedaż zboża po niższych cenach.

W sierpniu 1855 roku Nowa Ruda stała się siedzibą nowo utworzonego powiatu noworudzkiego, obejmującego dwa miasta (Nowa Ruda i Radków), oraz 37 wsi.

W II połowie XIX wieku następuje ożywienie gospodarcze, związane głównie z rozwojem przemysłu włókienniczego, produkującego głównie na zamówienia firm berlińskich. W tym okresie coraz większego znaczenia zaczyna nabierać górnictwo węglowe, które przechodziło pewne przemiany. Pojedyncze małe szyby lub kopalnie przeszły proces tzw. konsolidacji. Istniał też duży popyt na wydobywany w kopalni "Ruben" łupek ogniotrwały.

Napoleon III z Bismarckiem po bitwie pod SedanemOd 1871 roku Nowa Ruda wchodziła w skład II Rzeszy Niemieckiej, powstałej w wyniku zwycięstwa wojsk pruskich w wojnie z Francją i kończącego ją pokoju frankfurckiego.

W 1879 roku wybudowano do Nowej Rudy linię kolejową z Kłodzka, a rok później z Wałbrzycha.

W 1881 roku powstała w Nowej Rudzie sekcja Kłodzkie Towarzystwo Górskie (GGV - Glatzer Gebirgsverein), która zajmowała się wytyczaniem szlaków turystycznych, wybudowała schronisko na Górze św. Anny oraz na tym szczycie wieżę widokową. Wybudowała też obecną drogę jezdną na ten szczyt.

Nowa Ruda po pożarze w 1884r.23 maja 1884 r. doszło do najtragiczniejszego w dziejach miasta pożaru, który wybuchł w rynku i strawił znaczną część domostw oraz kościół parafialny.


Działania I wojny światowej nie objęły miasta, jednak wielu jego mieszkańców zaciągniętych do armii niemieckiej brało w niej udział i straciło życie.
Miasto odczuło natomiast sytuację powojenną, kiedy to szalały inflacja, głód i załamanie gospodarcze. Stało się to przyczyną zajść w mieście w sierpniu 1923 roku, kiedy to z powodu wydania rzekomej decyzji o wysłaniu kilku wagonów z żywnością do Wałbrzycha mieszkańcy zaprotestowali, a po przybyciu policji ze Świdnicy do szło do strzelaniny, w wyniku której zginęło 14 mieszkańców miasta.

Katastrofa gónicza 1930r. -  zwłoki w sali w szkole w Zdrojowisku W lipcu 1930 roku miała miejsce katastrofa na szybie "Kurt" w Jugowie, gdzie zginęło 151 górników, z czego 12 z Nowej Rudy. Z tego też powodu we wrześniu przybył do miasta kanclerz Niemiec Heinrich Brüning, który spotkał się z mieszkańcami miasta w "Pruskim Dworze" (obecnie budynek dworca PPKS).

 

W okresie XX - lecia międzywojennego mieszkańcy Nowej Rudy uczestniczyli w wyborach do Reichstagu i Parlamentu Pruskiego. Wśród nich przeważała orientacja katolickiej partii"Zentrum" oraz niemieckiej socjaldemokracji (SPD). Na skutek reformy administracyjnej Niemiec Nowa Ruda utraciła w 1932 roku status miasta powiatowego.

Noworudzki basen, rok 1936Po dojściu A. Hitlera do władzy w Niemczech ruch narodowosocjalistyczny zaczął stopniowo obejmować także i życie miasta. Władzę stopniowo przejmowali naziści, czego przykładem było odwołanie dotychczasowego i powszechnie lubianego burmistrza A. Becksteina, a zastąpienie go Aloisem Kroemerem, członkiem NSDAP. W 1937 roku trwały uroczystości związane z rocznicą 600-lecia istnienia miasta. Na tę okoliczność wydano również kronikę miasta autorstwa prof. Josepha Wittiga, który otrzymał tytuł honorowego obywatela miasta.

II wojna światowa nie objęła Nowej Rudy działaniami wojennymi. Jednak wówczas miała miejsce największa katastrofa górnicza w kopalniach noworudzkich. W czasie przebijania przekopem pokładu "Franciszek" w wyniku wyrzutu dwutlenku węgla zginęło w kopalni "Ruben" 187 górników, z czego jednym był jeniec angielski pracujący w kopalni. Przy tej kopalni w czasie wojny znajdował się również obóz pracy.

W maju 1945 roku już po kapitulacji III Rzeszy na obszar dzisiejszej Nowej Rudy wkroczyły oddziały Armii Czerwonej, natomiast w czerwcu przybyli do miasta pierwsi Polacy. Pomimo trwania sporu terytorialnego z Czechami o Ziemię Kłodzką obszar Nowej Rudy przypadł administracji polskiej. Miasto w tym czasie leżało na obszarze powiatu kładzkiego, a później kłodzkiego. Pierwszym polskim burmistrzem został Edward Miernik.
W tym czasie miał miejsce proces osadnictwa polskiego, natomiast ludność niemiecka w większości opuściła Nową Rudę w 1946 roku.

Nowo utworzona Administracja Apostolska we Wrocławiu mianowała pierwszym polskim proboszczem parafii p.w. św. Mikołaja ks.dr Michała Białowąsa, repatrianta z diecezji lwowskiej.

W wyniku ruchów migracyjnych środowisko ówczesnej Nowej Rudy tworzyli przede wszystkim Polacy z Polski centralnej oraz repatrianci z kresów wschodnich. Przybywali też polscy górnicy z Francji oraz Polacy z innych krajów europejskich. W ten sposób wytworzyło się lokalne polskie społeczeństwo, które przez wiele lat przechodziło trudny proces integracji.

Od samego początku dominującą dziedziną gospodarczą miasta stało się górnictwo węglowe, które w wyniku nadmiernej rozbudowy stało się głównym zajęciem wielu mieszkańców. W wyniku procesów gospodarczych powstała Kopalnia Węgla Kamiennego "Nowa Ruda", w skład której wchodziła kopalnia "Piast" (dawna "Ruben") oraz kopalnia "Słupiec" (dawna "Johann Baptistagrube"). Istniał także przemysł włókienniczy, czego przykładem było powstanie noworudzkich Zakładów Przemysłu Włókienniczego "Nowar", specjalizujących się w produkcji sztucznego jedwabiu.

W 1954 roku Nowa Ruda po raz drugi stała się siedzibą powiatu noworudzkiego, który obejmował obszar 334 km2 i był wówczas najmniejszym powiatem ówczesnego województwa wrocławskiego. Powiat ten istniał do reformy administracyjnej państwa w 1975 roku i obejmował ten sam obszar jak w okresie niemieckim.

W 1970 roku zakończono budowę gmachu obecnego Miejskiego Ośrodka Kultury, a już w roku następnym powstał Zespół Pieśni i Tańca "Nowa Ruda", założony przez występującego niegdyś w "Mazowszu" Jarosława Wojciechowskiego. Artyści zespołu wykonali wiele koncertów w Europie, Azji i Afryce. Pierwszy jego oficjalny koncert miał miejsce 13 grudnia 1971 r.

Nowa Ruda i Biała LokomotywaW 1972 roku zorganizowano w Nowej Rudzie Festiwal Studentów Szkół Artystycznych, dla wielu kojarzący się z pojawieniem się na stacji kolejowej białej lokomotywy.

Rok później Nową Rudę połączono administracyjnie z sąsiednim Słupcem.

W II połowie lat 70-tych miały miejsce tragiczne wypadki na polu "Piast" KWK "Nowa Ruda". W 1976 roku zginęło 18 górników a podczas kolejnej trzy lata później 7.

W noc ogłoszenia stanu wojennego (z 12 na 13 grudnia 1981 roku) trwał uroczysty koncert Zespołu Pieśni i Tańca "Nowa Ruda", który obchodził wówczas 10-cio lecie swego istnienia. W wyniku ogłoszenia stanu wojennego KWK "Nowa Ruda" znalazła się w zespole zakładów zmilitaryzowanych. Na nim miał miejsce strajk, zakończony aresztowaniami i procesami działaczy górniczej "Solidarności".

Okres przemian zaczął się w czerwcu 1989 roku licznym udziałem mieszkańców w wyborach "kontraktowych".

Ziemia KłodzkaW listopadzie ukazał się wydrukowany w Nowej Rudzie pierwszy numer gazety regionalnej "Ziemia Kłodzka", obejmującej swym zasięgiem w okresie późniejszym także i region pogranicza polsko-czeskiego.

W maju miały miejsce pierwsze wolne wybory do władz samorządowych i w mieście kandydaci Komitetu Obywatelskiego uzyskali 100% w 28 osobowej Radzie Miasta. Przewodniczącym Rady został Julian Golak, a burmistrzem Stanisław Łukasik.

 

 

Gazeta NoworudzkaW lipcu ukazał się pierwszy numer "Gazety Noworudzkiej".

W roku 1991 władze Nowej Rudy podpisały porozumienie partnerskie zniemieckim miastem Castrop- Rauxel, następnie z czeskim Broumovem i francuskim Wallers-Arenberg.

W 1992 roku została zarejestrowana Fundacja Odnowy Ziemi Noworudzkiej, która zorganizowała wiele konferencji dotyczących przeszłości Ziemi Noworudzkiej

Także w tym roku postawiono w stan likwidacji KWK "Nowa Ruda". Pole "Piast" zamknięto w 1994 roku, a pole "Słupiec" w 2000 roku. W tym czasie upadły zakłady "Nowar", filia dzierżoniowskich zakładów "Diora" oraz wiele innych mniejszych zakładów. Mimo prowadzenia przez władze miasta wszystkich kadencji licznych działań restrukturyzacyjnych nie poprawiła się niestety sytuacja miejscowego rynku pracy.

W pierwszych bezpośrednich wyborach na burmistrza, które odbyły się 2002 roku, mieszkańcy Nowej Rudy wybrali Tomasza Kilińskiego.

do góry